Kultura

Pravoslavlje u podsaharskoj Africi

Pravoslavna misija u podsaharskoj Africi postoji nešto više od stotinu godina. Započeli su je grčki emigranti, a nastavili monasi-misionari poput Kozme Grigorijatskog. Narod Afrike je bio naklonjen pravoslavlju jer ono nije ukaljano vezama sa kolonizatorima. Jedan od svedoka uspešne pravoslavne misije u podsaharskoj Africi jeste i Eparhija katanška, u oblasti Katanga, država Kongo, pod jurisdikcijom Aleksandrijske Patrijaršije.

U severnoj Africi, hrišćanstvo se utvrdilo još u prvom veku i njegova drevnost i burna istorija na tim prostorima dobro su poznati. Ali o pravoslavnom hrišćanstvu u podsaharskoj oblasti ne zna se gotovo ništa. Ono je na tim prostorima prisutno nešto više od stotinak godina, a došlo je zajedno sa pravoslavnim emigrantima, uglavnom grčkim trgovcima, koji su u svojoj novoj postojbini organizovali nacionalne zajednice i osnovali crkve. U prvo vreme bili su pod jurisdikcijom Carigradske Patrijaršije, da bi kasnije sve takve zajednice u Africi došle pod upravu Aleksandrijske Patrijaršije.

ŠIRENjE PRAVOSLAVLjA
Pravoslavlje je ubrzo privuklo i lokalno stanovništvo. Tokom ranog dvadesetog veka grupa crnih Afrikanaca metodista, nezadovoljna zbog rasizma unutar Metodističke crkve i ostalih protestantskih grupa, okrenula se pravoslavlju i osnovala Afričku Pravoslavnu Crkvu. Oni su, na čelu sa svojim vođom, Džordžom Megvajerom, imali ideju stvaranja čisto crnačke crkve. Nastojali su da dobiju priznanje od pojedinih predstavnika Ruske Pravoslavne Crkve koji su napustili Rusiju nakon boljševičke revolucije i emigrirali u Ameriku, međutim, ti pokušaji nisu urodili plodom. Megvajer je konačno u Americi hirotonisan za episkopa, ali ta hirotonija nije bila regularna i kasnije je poništena. Megvajer je za episkopa hirotonisao Danijela Vilijema Aleksandra koji je organizovao crkvu u južnoj Africi. Tokom tridesetih godina ta crkva je uspostavila veze sa Aleksandrijskom Patrijaršijom, a 1946. priznata je kao kanonska pravoslavna crkva. Ona je jedna od retkih nezavisnih afričkih crkava koju je priznala i država, a beneficija tog priznanja bila je i mogućnost da kupuje vino za sveto pričešće jer pre 1962. godine crnci nisu smeli da kupuju „piće belaca“.
Ono što je crnačko stanovništvo privuklo Pravoslavnoj Crkvi bilo je to što ona nije imala nikakve veze sa kolonijalnom vlašću. Lokalno stanovništvo je zaziralo od Rimokatoličke crkve koja je povezivana sa francuskom i portugalskom vlašću, kao i od protestantskih crkava koje su povezivane sa britanskom imperijom. Činjenica da je pravoslavlje postalo privlačno crnačkom stanovništvu koje je bilo na pragu oslobođenja i sticanja nezavisnosti, imalo je za posledicu to što su vlasti postale neprijateljski raspoložene prema pravoslavlju. Nakon Drugog svetskog rata, i jačanjem antikolonijalnih pokreta pravoslavna vera je zabranjivana, verni narod i sveštenstvo su progonjeni, i hapšeni, crkve su uništavane. Uloga pravoslavlja u borbi protiv kolonijalizma je u to vreme smatrana sramotnom, a afričko pravoslavlje se često smatralo vidom paganizma.

MISIJA U DRŽAVI KONGO
Arhimandrit Hrizostom Papasarantopulos došao je sa šezdeset godina u Afriku i bez ikakve pomoći misionario dvanaest godina u Ugandi, Tanzaniji i Keniji. Potom je došao u Zair (današnji Kongo), u oblast Katangu i grad Kolvezi gde je marljivo radio dok se 1972. godine nije upokojio. Nakon njega, misionarske aktivnosti u ovim predelima nastavili su otac Hariton Pnevmatikakis i arhimandrit Amfilohije Cukos. Jeromonah Serafim Parharidis je takođe bio aktivan u Kolveziju, ali je tragično nastradao 1978. godine pošto je ranjen u političkim nemirima. Godine 1975. u Kolvezi dolazi mladi Janis Aslanis i pomaže u misionarskom radu da bi 1978. otišao na Svetu Goru i u manastiru Grigorijat primio monaški čin. Neizmerno zavolevši Afriku, vraća se u Zair kao jeromonah Kozma Grigorijatski. Tu je proveo dvanaest veoma plodnih godina, a njegov život je tragično okončan u saobraćajnoj nesreći u 47. godini. Pored toga što je postao prototip savremenog pravoslavnog misionara i što je sačuvao misiju u Katangi u veoma teškom periodu, otac Kozma će ostati zapamćen i po tome što je ostvario ambiciozan program poljoprivrednog razvoja uspevši da u tom delu Afrike uzgaja razne vrste useva koje pre njega niko od poljoprivrednika nije uspeo da održi. Jeromonah Kozma zaslužan je i za osnivanje osnovne škole „Svetlost Hristova“ jer je jasno uočio potrebu za kvalitetnim obrazovanjem afričkog stanovništva. Škola je počela sa radom godinu dana nakon njegove smrti.

EPARHIJA KATANŠKA
Eparhija katanška, nekadašnja Eparhija kolveška, je danas eparhija pod jurisdikcijom Aleksandrijske Patrijaršije i obuhvata parohije na teritoriji Katange u državi Kongo (nekadašnji Zair). Osnovana je 1. novembra 2006. g. Njen prvi i sadašnji episkop je Meletije Kamiludes. Rođen 1948, završio je Bogoslovski fakultet u Atini i zamonašio se u manastiru Grigorijat na Svetoj Gori. Godine 1989. dolazi u Kolvezi da bi preuzeo pravoslavnu misiju koju je ustanovio otac Kozma. Za episkopa ga je hirotonisao Patrijarh aleksandrijski Teodor II.
Saborna crkva u Kolveziju posvećena je Svetom Georgiju, a osnovali su je 1974. grčki emigranti. Ona je centar crkvenog života eparhije. Tu se nalazi i grob oca Kozme koji predstavlja izvor nadahnuća i blagoslova vernom narodu Katange. Tokom prošle godine kršteno je oko 1300 katihumena koji su prethodno prošli katihezu u trajanju od dve do tri godine. U eparhiji postoje dva crkvena poljoprivredna dobra koja predstavljaju vid borbe protiv pošasti koje more Afriku, a to su pre svega glad i bolest. Postoji i farma za proizvodnju sira i proizvodi od mleka. Što se tiče zdravstvene zaštite, postoji eparhijski Zdravstveni centar Svetog Kozme i Damjana u kome rade tri lekara i vode računa o zdravlju stanovništva Kolvezija i okoline. Blagodaću Božijom osnovan je medicinski centar pravoslavne crkve i u Kamanioli. U eparhiji postoji 51 pravoslavna obrazovna ustanova sa 350 zaposlenih i tri internata za smeštaj učenika. Postoji i radio stanica „Glas pravoslavlja“ koja emituje program svakog dana po 7 sati na francuskom i svahiliju. Milosrdna sekcija redovno obilazi zatvorenike, bolesne i potrebite razdeljujući pomoć

UTICAJ SPC-A NA ŠIRENJE PRAVOSLAVLJA U PODSAHARSKOJ AFRICI

Visoka crkva sa pravoslavnim krstom na vrhu ne bi bila neobičan prizor na Balkanu, ali na jugu Afrike, ona je pravi „beli džin” među onižim građevinama koje dominiraju arhitekturom Gaboronea, glavnog grada Bocvane.

Crkvu Svetog Save – jedinu pravoslavnu crkvu u toj zemlji i drugu na afričkom kontinentu – od 2015. godine gradi srpska dijaspora.

Tačnije, grade je Srbi koji su se tu doseli mahom tokom ratova 1990-ih, zahvaljujući liberalnom viznom režimu u godinama kada su mnoge granice bile zatvorene za Jugoslovene.

„Sada imamo parče Srbije [u Africi]”, kaže ktitor crkve i preduzetnik Milivoje Nikolić.

Za sve brojniju srpsku dijasporu u Bocvani koju, prema Nikolićevim rečima, čini tridesetak porodica, izgradnja pravoslavnog hrama predstavlja istorijski trenutak, a za one mlađe koji su tamo rođeni i odrastaju – duhovnu i kulturološku vezu sa maticom.

Život u parohiji

u crkvi

U jednom od elitnijih delova Gaboronea, na crvenkastoj zemlji i među onižim afričkim rastinjem, uzdiže se crkva Svetog Save.

Osveštao ju je patrijarh Irinej 2018. godine, tokom prve posete jednog poglavara srpske crkve Africi.

„Ušli smo u to iz želje da našoj deci, koja su odrasla u Bocvani i nemaju mnogo dodira sa Srbijom, ostavimo nešto što će im pomoći u rešavanju pitanja svog identiteta – ko su i šta su”, kaže Nikolić.

Srpska zajednica u Bocvani uglavnom živi i radi u glavnom gradu, a od 2011. godine okuplja ih Srpsko društvo.

„Mala smo zajednica i funkcionišemo kao porodica”, kaže Ana Pribil, rođena Beograđanka, koja u Africi živi poslednjih 12 godina.

Njen suprug Vladimir se u Bocvanu doselio sa porodicom kao dečak, početkom devedesetih.

„Svake nedelje se okupljamo – ranije u prostorijama Srpskog društva, danas u crkvi – imamo srpsku školicu za decu, družimo se vikendima uz gibanicu i štrudlu”, kaže on.

Ideja o izgradnji crkve postoji od 2000-ih, navodi Pribil, ali za tako nešto sve do pre nekoliko godina „nije bilo uslova”.

A onda je porodica Nikolić Srpskom društvu ustupila plac za izgradnju hrama.

Uz podršku Vlade Bocvane, kao i pomoći prijatelja iz Srbije, Grčke, Kine, Afrike i Amerike, crkva je građena tokom poslednjih šest godina.

Građevina je završena, ali tek predstoje radovi na ukrašavanju unutrašnjosti hrama.

krstenje

Svemu tome, objasnio je Nikolić za dokumentarni serijal Radio televizije Srbije iz 2018. godine, prethodile su decenije rada i truda.

Od prvih srpskih porodica koje su u Afriku stigle krajem 1960-ih, pa sve do onih koji su se 1990-ih i kasnije doseljavali u Bocvanu, u ovoj zemlji danas, prema njegovim rečima, živi „oko 150 Srba i njihovih potomaka”.

Među njima ima arhitekata, građevinara, medicinskih tehničara ili preduzetnika, poput Nikolića, koji se bavi pogrebnim uslugama.

Bocvana je nekadašnji britanski protektorat, a nezavisnost je proglasila u septembru 1966. godine.

Već 1970. godine uspostavljeni su diplomatski odnosi sa Jugoslavijom, a jedan od znakova dobrih odnosa bio je što su Jugosloveni bez vize mogli da putuju u ovu afričku zemlju.

Prema podacima enciklopedije Britanika, dominantna religija u Bocvani je hrišćanstvo, ali ono nije ni pravoslavno ni katoličko, već se radi o verskim sektama koje su proizišle iz hrišćanstva i u kojima se praktikuju lokalni običaji.

Posle hrišćanske, najveće verske zajednice su muslimanska i budistička.

Ana Pribil kaže da vera u svakodnevnom životu igra veliku ulogu.

„Afrikanci svake nedelje odlaze u crkvu, imaju svečanu odeću posebno za tu priliku i jako su ponosni na tu tradiciju”, objašnjava.

Grey line

Stvari koje možda niste znali o Bocvani:

  • Bocvana je jedna od politički najstabilnijih zemalja u Africi – ima najdužu tradiciju višestranačja na kontinentu i nema visoke stope korupcije, a važi i za državu u kojoj se poštuju ljudska prava;
  • Najveći je proizvođač dijamanata na svetu;
  • Prosečna plata iznosi 890 evra;
  • Ima skoro triput manje stanovnika od Srbije – dom je za nešto više od 2,3 miliona ljudi, ali je takođe jedna od najređe naseljenih zemalja uz Africi, dok na najvećem delu teritorije žive divlje životinje, pa je Bocvana popularna destinacija za safari turizam;
  • Četiri petine od ukupno dva miliona stanovnika čine Bantu crnci;
  • Država je ime dobila po najbrojnijem plemenu – Cvana;
  • Pre nekoliko godina, bila je na neslavnom prvom mestu u svetu po broju zaraženih HIV-om, za koje su u Bocvani sada dostupni lekarski tretmani, ali prema podacima UN-a za 2014. godinu, zaraženo je 25 odsto stanovnika uzrasta od 15 do 29 godina.

Svi su dobrodošli

Od kada je srpska crkva otvorila vrata, u nju dolaze i drugi pravoslavni vernici.

„Najviše dolaze Grci i Rusi koji žive u Bocvani, ali ima i mnogih drugih”, navodi Vladimir Pribil.

Zajednica se proširila i kroz prijem novih vernika – pojedini Afrikanci odlučili su da postanu pravoslavci.

Anastazina Miraž udala se za Srbina u oktobru 2019. godine – pred udaju se pokrstila.

„Razlike nisu velike, jedna od stvari koje sam primetila jeste da u hrišćanskim crkava u koje dolaze lokalci nije dozvoljen alkohol.

„Takođe se očekuje da se oblačite u garderobu koja prekriva sve, na čemu se u srpskoj crkvi ne insistira”, priča ona.

Dok mešovitih brakova ima, navodi Nikolić, „unutar pravoslavne zajednice najviše je srpskih”.

Ipak, kako dodaje, „deca iz srpskih i mešovitih brakova imaju jednu vrstu identitetske konfuzije”.

„Odrastajući u Bocvani brzo primete da ne pripadaju tom delu sveta u potpunosti, ako ništa drugo, onda zbog boje kože, to je veoma očigledno.

„Međutim, odrasli su u Africi, pa na to gledaju kao na svoju kuću i uzimaju najbolje od oba”, kaže.

Čak i njemu, pošto je veći deo života proveo daleko od matice, često je „konfuzno u glavi”.

„Niti si tamo, niti ovde, veoma je komplikovano”, priča Nikolić.

Zbog toga mu je jedan od glavnih motiva da sa porodicom podigne crkvu bio da „pomogne deci da se povežu se sa dalekim krajevima na Balkanu iz kojih dolaze njihovi roditelji”.

„Mi se trudimo da kod njih izgradimo osećaj prema Srbiji, a crkva pomaže u tome”, navodi Nikolić.

Vladimir Skerlić
Potpis ispod fotografije,Ikonopisac Vladimir Skerlić u Beogradu priprema ikonopis oltara, koji će potom biti postavljen u Bocvani

Crkva još uvek nema svog sveštenika, već je periodično posećuju sveštenici iz Srbije i susedne Južnoafričke Republike.

Ikonopisac Jovan Skerlić iz Beograda, zadužen je za unutrašnje oslikavanje hrama, koji je zbog radova već putovao u Bocvanu, opisuje dolazak sveštenika kao „pravi praznik”.

„Ljudi čekaju da se venčaju, krste, ispovede…

„Ima ljudi koji su rođeni u Bocvani i koji su se iz raznih religija pokrstili u pravoslavlje – to je Božija kuća, svi su pozvani”, kaže Skerlić.

Crkva Svetog Save u Gaborneu drugi je pravoslavni hram u Africi – do skora jedini je u Johanesburgu, u Južnoafričkoj Republici.

Posvećen je Svetom Tomi, a kamen temeljac postavljen je još 1978. godine.

Egzotična arhitektura

crkva

„Crkva narušava monotoniju gradskog pejzaža – Gaborone je pun prizemnih građevina, sa izuzetkom nekoliko staklenih zgrada u kojima su uglavnom smeštene državne institucije”, kaže Skerlić.

Srpska crkva, sa tornjem i krstom, štrči, jer je među najvišima u gradu, dodaje.

Objašnjava da je sagrađena kao „jednobrodna bazilika sa tornjem, koja najviše liči na crkve kakve su se u Srbiji gradile krajem 19. ili početkom 20. veka.

Takva ne bi privlačila pažnju da se nalazi „na Karaburmi ili Mirijevu”, dodaje.

„Ali za afričke prilike je egzotična, pa meštani dolaze pred crkvu da se slikaju”, kaže Skerlić.

Izvor: Radio Svetigora/BBC

X